Trong những năm gần đây, ngành nông nghiệp đang từng bước chuyển đổi sang nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và phát triển bền vững. Đối với sản xuất lúa gạo, bên cạnh mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế thì yêu cầu giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng được quan tâm. Trong đó, quản lý và sử dụng hiệu quả rơm rạ sau thu hoạch là một trong những giải pháp kỹ thuật quan trọng góp phần thực hiện thành công Đề án phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trung bình mỗi hecta lúa sau thu hoạch tạo ra khoảng 10–15 tấn rơm rạ. Đây là nguồn phụ phẩm giàu chất hữu cơ và dinh dưỡng, không phải là chất thải cần loại bỏ. Trong rơm rạ chứa nhiều dưỡng chất cần thiết cho cây trồng như đạm, lân, kali cùng các nguyên tố trung và vi lượng như silic, canxi, magie và lưu huỳnh. Khi được xử lý hợp lý, các dưỡng chất này sẽ được hoàn trả lại cho đất, góp phần nâng cao độ phì nhiêu và giảm chi phí đầu tư phân bón.

Vì sao cần xử lý rơm rạ đúng kỹ thuật?

Sau khi thu hoạch, rơm rạ sẽ được vi sinh vật phân hủy. Trong điều kiện đất thông thoáng, quá trình phân hủy diễn ra thuận lợi, tạo thành chất hữu cơ và các chất dinh dưỡng dễ hấp thu cho cây trồng. Ngược lại, nếu rơm rạ bị vùi trong điều kiện ngập nước kéo dài, thiếu oxy, quá trình phân hủy yếm khí sẽ sinh ra nhiều khí và hợp chất độc như CH₄, H₂S, NH₃ và các axit hữu cơ.

Các chất này có thể gây hiện tượng ngộ độc hữu cơ, làm bộ rễ lúa phát triển kém, cây vàng lá, giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và ảnh hưởng đến năng suất. Đồng thời, khí mê-tan (CH₄) phát sinh trong quá trình phân hủy yếm khí là một trong những khí nhà kính quan trọng gây biến đổi khí hậu.

Vì vậy, xử lý rơm rạ đúng kỹ thuật không chỉ giúp cây lúa sinh trưởng tốt mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa.

Thu gom và xử lý rơm rạ sau thu hoạch

Hiện nay, nhiều địa phương đã áp dụng cơ giới hóa trong thu gom rơm rạ bằng máy cuộn rơm. Đây là giải pháp hiệu quả giúp giảm lượng rơm tồn dư trên đồng ruộng, hạn chế phát thải khí nhà kính và tạo nguồn nguyên liệu phục vụ các hoạt động sản xuất khác.

Đối với diện tích không thu gom, rơm rạ nên được cày vùi ngay sau thu hoạch kết hợp sử dụng chế phẩm vi sinh hoặc chế phẩm phân hủy cellulose như Trichoderma, Bacillus spp. hoặc các chế phẩm vi sinh được ngành nông nghiệp khuyến cáo chuyên dùng để xử lý rơm rạ nhằm đẩy nhanh quá trình hoai mục. Đối với vùng sản xuất 3 vụ lúa/năm hoặc thời gian chuyển vụ ngắn, cần thời gian xử lý từ 20–30 ngày trước khi gieo sạ để hạn chế hiện tượng ngộ độc hữu cơ.

Trước khi xuống giống cần kiểm tra tình trạng phân hủy của rơm rạ. Khi rơm đã mục, đất không còn mùi hôi và môi trường ruộng ổn định mới tiến hành gieo sạ. Nếu phát hiện dấu hiệu ngộ độc hữu cơ cần tháo nước, phơi ruộng và tiếp tục xử lý bằng chế phẩm vi sinh.

Kết hợp các biện pháp canh tác giảm phát thải

Việc xử lý rơm rạ sẽ mang lại hiệu quả cao hơn khi được kết hợp với các biện pháp canh tác tiên tiến như sử dụng giống xác nhận, gieo sạ thưa, bón phân cân đối theo nhu cầu cây trồng, tăng cường sử dụng phân hữu cơ và áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD).

Các biện pháp này giúp tiết kiệm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng nước và phân bón, đồng thời giảm đáng kể lượng khí mê-tan phát sinh trong ruộng lúa, góp phần xây dựng mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Tận dụng rơm rạ nâng cao giá trị phụ phẩm nông nghiệp

Rơm rạ sau thu hoạch có thể được sử dụng để sản xuất phân hữu cơ, trồng nấm rơm, làm thức ăn gia súc, phủ gốc cây trồng hoặc sản xuất than sinh học.

Trong đó, sản xuất phân hữu cơ là hướng tận dụng mang lại nhiều lợi ích. Rơm rạ được phối trộn với phân chuồng và chế phẩm vi sinh để tạo nguồn phân hữu cơ giàu dinh dưỡng, giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước và giảm lượng phân hóa học sử dụng trong sản xuất.

Bên cạnh đó, nghề trồng nấm rơm đang được nhiều nông hộ áp dụng hiệu quả. Sau khi được xử lý và cấy meo giống đúng kỹ thuật, rơm rạ có thể tạo ra sản phẩm nấm thương phẩm có giá trị kinh tế cao. Sau khi thu hoạch nấm, phần giá thể còn lại tiếp tục được sử dụng làm phân hữu cơ, hình thành chu trình sản xuất tuần hoàn, giảm lãng phí phụ phẩm nông nghiệp.

Nói không với đốt rơm rạ sau thu hoạch

Đốt rơm rạ ngoài đồng ruộng là tập quán cần được hạn chế và tiến tới loại bỏ. Việc đốt rơm làm thất thoát nguồn dinh dưỡng hữu cơ quý giá, phát thải khí nhà kính, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Ngoài ra, khói bụi từ việc đốt rơm còn làm giảm tầm nhìn, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông trên các tuyến đường đi qua vùng sản xuất.

Chung tay xây dựng nền nông nghiệp xanh

Quản lý và tận dụng hiệu quả rơm rạ sau thu hoạch là giải pháp thiết thực giúp giảm phát thải khí nhà kính, cải thiện độ phì nhiêu của đất, giảm chi phí sản xuất và nâng cao thu nhập cho người dân.

Ngành nông nghiệp khuyến cáo nông dân không đốt rơm rạ sau thu hoạch; tăng cường thu gom, tái sử dụng và áp dụng các biện pháp xử lý sinh học phù hợp. Mỗi tấn rơm rạ được tận dụng hiệu quả không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo thêm giá trị cho sản xuất nông nghiệp, hướng tới nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và phát triển bền vững./.

          Dương Ngọc - TTKN