Sau ngập úng, cây trồng thường bị tổn thương bộ rễ, giảm khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng; đất bị bí chặt, thiếu oxy, trong khi điều kiện ẩm độ cao tạo thuận lợi cho nhiều loại nấm, vi khuẩn gây bệnh phát triển. Vì vậy, mặc dù nước đã rút nhưng cây vẫn có thể tiếp tục vàng lá, héo rũ, thối rễ, phát sinh bệnh và chết nếu không được chăm sóc đúng cách.
Trong giai đoạn này, bà con không nên nóng vội bón phân hoặc kích thích cây sinh trưởng. Việc chăm sóc cần ưu tiên thoát nước, tạo thông thoáng cho đất, vệ sinh đồng ruộng và vườn cây, loại bỏ cây và bộ phận bị hư hại, đồng thời theo dõi chặt chẽ các đối tượng sâu bệnh.
1. Đối với rau màu
Đối với rau màu đã gần đến thời gian thu hoạch, bà con cần tranh thủ thu hoạch sớm những diện tích đủ điều kiện nhằm hạn chế thiệt hại do ngập úng kéo dài, đồng thời giảm nguy cơ rau bị dập nát, giảm chất lượng và khó tiêu thụ sau khi nước rút.
Đối với rau màu chưa đến thời gian thu hoạch, ngay sau khi nước rút cần kiểm tra toàn bộ ruộng, khẩn trương khơi thông mương, rãnh, tạo đường thoát nước, không để nước tiếp tục đọng quanh gốc. Ở những nơi đất còn quá ướt, hạn chế đi lại, làm đất hoặc tác động mạnh vào vùng rễ để tránh làm đất bị nén chặt, gây tổn thương thêm cho bộ rễ.
Những cây bị dập nát, thối gốc, thối rễ, chết hoặc có dấu hiệu bệnh rõ rệt cần được nhổ bỏ, thu gom và tiêu hủy khỏi ruộng, không để cây bệnh tiếp xúc với cây khỏe vì có thể trở thành nguồn phát tán mầm bệnh.
Đối với rau ăn lá bị ngập lâu, đặc biệt trường hợp lá bị bùn đất bám nhiều, dập nát, thối nhũn hoặc tiếp xúc với nguồn nước có nguy cơ ô nhiễm, cần loại bỏ và không sử dụng.
Khi đất còn quá ướt, không nên tưới thêm nước và hạn chế đi lại, vận chuyển trên ruộng để tránh làm đất bị nén chặt, tiếp tục gây thiếu oxy cho bộ rễ.
Hình: Một số hình ảnh rau màu, vườn dừa bị ngập úng, vận động bà con bơm nước, thu hoạch sớm để giảm thiệt hại
Khi đất bắt đầu se mặt, tạo điều kiện cho rễ phục hồi
Khi mặt đất đã se và có thể thao tác, tiến hành xới nhẹ lớp đất mặt, phá váng ở những nơi phù hợp nhằm tăng độ thông thoáng cho đất. Không xới sâu khi đất còn nhão, vì có thể làm đứt rễ và khiến cây phục hồi chậm hơn.
Khi đất đã thoát nước tốt và cây bắt đầu phục hồi, có thể bổ sung phân hữu cơ hoai mục, phân hữu cơ vi sinh hoặc chế phẩm vi sinh phù hợp để hỗ trợ cải thiện môi trường đất và hệ vi sinh vật vùng rễ.
Có thể sử dụng phân bón lá hoặc các sản phẩm hỗ trợ sinh trưởng theo nhu cầu của cây và hướng dẫn trên nhãn. Tuy nhiên, khi cây còn đang bị sốc sau ngập, không nên sử dụng nồng độ cao hoặc phối trộn nhiều sản phẩm cùng lúc.
Đặc biệt, KHÔNG nên bón nhiều phân đạm ngay sau ngập. Lúc này bộ rễ bị tổn thương, khả năng hấp thu dinh dưỡng còn hạn chế; bón nhiều đạm không những không giúp cây phục hồi nhanh mà còn có thể làm cây sinh trưởng mất cân đối, tạo mô non và làm tăng nguy cơ phát sinh sâu bệnh.
Chủ động phòng trừ bệnh sau ngập
Sau ngập úng, cần thường xuyên kiểm tra các bệnh thường gặp trên rau màu như thối gốc, thối rễ, héo rũ, đốm lá, sương mai và các bệnh do nấm, vi khuẩn.
Trước hết cần áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp như vệ sinh đồng ruộng, loại bỏ cây bệnh, tạo độ thông thoáng và kiểm soát ẩm độ. Có thể sử dụng chế phẩm sinh học phù hợp để hỗ trợ quản lý nguồn bệnh và phục hồi môi trường đất.
Khi bệnh phát sinh, cần xác định đúng đối tượng gây hại trước khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Việc sử dụng thuốc phải tuân thủ theo nguyên tắc “4 ĐÚNG”: đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng cách, đúng thời điểm và bảo đảm thời gian cách ly; không phun thuốc tràn lan hoặc phối trộn nhiều loại thuốc khi chưa xác định rõ nguyên nhân.
Đối với diện tích rau bị ngập nặng
Nếu rau bị ngập lâu, cây sinh trưởng kém, bộ rễ bị thối hoặc tỷ lệ cây chết cao, không nên cố giữ toàn bộ diện tích. Cần loại bỏ cây bị hư hại nặng, vệ sinh ruộng, xử lý các vấn đề về đất và chỉ gieo trồng lại khi đất đã thoát nước, thông thoáng và đủ điều kiện.
Việc gieo trồng lại cần lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện đất sau ngập, đồng thời chủ động lên luống, tạo rãnh thoát nước để hạn chế tình trạng ngập úng tái diễn.
2. Đối với cây ăn trái
Thoát nước nhanh và vệ sinh vườn:
Đối với cây ăn trái, bộ rễ thường tập trung ở tầng đất mặt nên rất nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy khi đất bị ngập. Vì vậy, việc đầu tiên cần làm sau ngập là khẩn trương thoát nước khỏi khu vực rễ.
Cần mở các rãnh, mương trong vườn để nước rút nhanh, đặc biệt tại những vùng đất thấp, có khả năng thoát nước kém. Không để nước tiếp tục đọng quanh gốc sau khi nước ngoài vườn đã rút.
Đồng thời, thu gom cành gãy, lá rụng, trái rụng và các bộ phận bị thối, dập đưa ra khỏi vườn. Đây là nguồn chứa mầm bệnh, nếu để lại trong điều kiện ẩm ướt sẽ làm tăng nguy cơ phát sinh và lây lan bệnh.
Không nên vun đất hoặc đắp đất kín quanh gốc ngay sau ngập, vì có thể làm vùng cổ rễ tiếp tục thiếu oxy và tạo điều kiện cho các bệnh thối rễ, thối cổ rễ phát triển.
Kiểm tra và phục hồi bộ rễ:
Sau khi nước rút và đất bắt đầu khô, cần kiểm tra vùng gốc, cổ rễ và tình trạng sinh trưởng của cây. Một số biểu hiện cần lưu ý gồm: vàng lá, rụng lá bất thường, héo cành, thối rễ, thối cổ rễ, nứt vỏ hoặc xì mủ ở thân và cành.
Trong trường hợp phù hợp, có thể sử dụng các chế phẩm vi sinh có ích để hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh vật trong đất và vùng rễ.
Đối với những vườn có đất chua, đất bị rửa trôi hoặc có dấu hiệu bất lợi sau ngập, cần đánh giá điều kiện đất trước khi cải tạo. Không nên bón vôi, phân hữu cơ hoặc các loại phân khoáng với lượng lớn theo cảm tính, nhất là khi bộ rễ chưa phục hồi.
Tỉa bỏ bộ phận bị hư hại:
Sau ngập, cần kiểm tra toàn bộ thân, cành, lá và trái. Những cành bị gãy, dập, thối hoặc có dấu hiệu bệnh cần được cắt bỏ; lá, hoa và trái đã bị úng, thối cũng cần loại bỏ để giảm nguồn bệnh và giảm tiêu hao dinh dưỡng.
Tuy nhiên, không nên cắt tỉa quá mạnh đối với cây đang suy kiệt. Chỉ loại bỏ những bộ phận bị hư hỏng rõ rệt, giữ lại phần tán còn khỏe để cây tiếp tục quang hợp và phục hồi.
Đối với cây đang mang nhiều trái nhưng bị suy yếu nghiêm trọng, có thể cân nhắc giảm bớt số lượng trái nhằm giảm áp lực nuôi trái, giúp cây tập trung nguồn dinh dưỡng cho việc phục hồi bộ rễ và tán cây.
Dụng cụ cắt tỉa cần được vệ sinh thường xuyên, nhất là khi trong vườn đã xuất hiện cây có dấu hiệu bệnh, nhằm hạn chế lây lan mầm bệnh qua dụng cụ.
Bón phân phục hồi từng bước:
Không bón phân đậm đặc ngay khi nước vừa rút. Sau ngập, rễ bị tổn thương và khả năng hấp thu dinh dưỡng chưa phục hồi nên việc bón phân quá sớm hoặc quá nhiều có thể gây thêm áp lực cho bộ rễ.
Chỉ bắt đầu chăm sóc dinh dưỡng khi đất đã tương đối ráo, cây thoát khỏi tình trạng úng và có dấu hiệu phục hồi như xuất hiện rễ mới, chồi mới hoặc lá mới.
Giai đoạn đầu nên ưu tiên phân hữu cơ hoai mục, chế phẩm sinh học (Trichoderma), phân hữu cơ vi sinh và nguồn dinh dưỡng cân đối. Lượng phân nên chia thành nhiều lần, tránh bón tập trung một lần với lượng lớn. hoặc phân hữu cơ vi sinh
Có thể sử dụng vôi để cải thiện đất; bổ sung chế phẩm kích thích ra rễ, humic hoặc vi sinh phù hợp. Không bón phân hóa học đậm đặc khi rễ chưa hồi phục
Đặc biệt, cần hạn chế bón thừa đạm trong thời gian cây còn yếu. Việc sử dụng phân bón cần căn cứ vào loại cây, tuổi cây, tình trạng sinh trưởng và điều kiện đất, không nên áp dụng một công thức chung cho tất cả các vườn.
Theo dõi bệnh trong những tuần tiếp theo
Trong khoảng 1–3 tuần sau ngập, cần thường xuyên kiểm tra cây vì nhiều bệnh có thể xuất hiện sau khi nước đã rút, khi bộ rễ bị suy yếu và điều kiện ẩm độ trong đất vẫn còn cao.
Cần thường xuyên theo dõi các biểu hiện thối rễ, thối cổ rễ, xì mủ/chảy nhựa ở thân cành, vàng lá, rụng lá bất thường, nấm bệnh trên lá, cành, trái và côn trùng gây hại, nhất là khi cây bắt đầu ra đọt non. Khi phát hiện, cần xử lý sớm; có thể sử dụng vôi và thuốc phòng trừ nấm bệnh phù hợp như Fosetyl Aluminium, Metalaxyl + Mancozeb hoặc Dimethomorph,... theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm. Ưu tiên quản lý tổng hợp, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng thuốc, đúng liều lượng, đúng cách và bảo đảm thời gian cách ly.
3. Những việc không nên làm sau ngập úng
Sau ngập, cây đang ở trạng thái rất nhạy cảm. Việc chăm sóc không đúng thời điểm có thể làm cây phục hồi chậm hoặc phát sinh bệnh nặng hơn. Bà con cần lưu ý:
- KHÔNG bón nhiều phân đạm ngay khi nước vừa rút.
- KHÔNG tưới thêm nước khi đất vẫn còn bão hòa nước.
- KHÔNG xới đất sâu khi đất còn nhão, vì dễ làm tổn thương bộ rễ.
- KHÔNG để cây bệnh, lá bệnh, trái bệnh trên ruộng, vườn, vì có thể trở thành nguồn phát tán mầm bệnh.
- KHÔNG sử dụng cây bệnh làm nguồn giống.
- KHÔNG phun nhiều loại thuốc cùng lúc khi chưa xác định rõ nguyên nhân gây hại.
- KHÔNG kích thích cây ra đọt, ra hoa hoặc nuôi trái mạnh khi bộ rễ chưa phục hồi.
- KHÔNG đắp đất kín cổ rễ để “giữ cây” sau ngập, vì có thể làm vùng cổ rễ tiếp tục thiếu oxy.
4. Chủ động theo dõi để xử lý sớm
Sau khi nước rút, không nên cho rằng cây đã an toàn. Tổn thương do ngập úng thường biểu hiện rõ dần trong những ngày tiếp theo. Vì vậy, người dân cần thường xuyên kiểm tra độ ẩm đất, tình trạng rễ, gốc, thân, lá và trái để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.
Đối với diện tích bị ngập sâu, ngập kéo dài hoặc cây có biểu hiện chết rễ, thối gốc, héo rũ, vàng lá hàng loạt, cần liên hệ cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan chuyên môn tại địa phương để được hướng dẫn xử lý phù hợp với từng loại cây và điều kiện đất.
Phục hồi cây sau ngập cần làm từng bước
Nguyên tắc quan trọng nhất sau ngập úng là không nóng vội. Trước tiên phải giúp đất thoát nước và vùng rễ có oxy; tiếp đó vệ sinh ruộng, vườn, loại bỏ nguồn bệnh và tạo điều kiện cho bộ rễ phục hồi. Khi cây đã xuất hiện dấu hiệu sinh trưởng trở lại mới từng bước bổ sung dinh dưỡng và tăng cường chăm sóc.
Thoát nước nhanh – giữ đất thông thoáng – phục hồi bộ rễ – vệ sinh và phòng bệnh – bón phân hợp lý là những việc cần ưu tiên để giúp rau màu và cây ăn trái vượt qua giai đoạn sau ngập, hạn chế thiệt hại và phục hồi sản xuất.
Ngoài những giải pháp khuyến cáo trên, bà con có thể liên hệ cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan chuyên môn tại địa phương để được hướng dẫn xử lý cụ thể. Chăm sóc đúng thời điểm, đúng kỹ thuật sẽ giúp cây phục hồi tốt hơn, hạn chế phát sinh dịch bệnh và giảm thiểu thiệt hại, tạo điều kiện khôi phục sản xuất sau ngập úng./.
Dương Ngọc - TTKN