Sau mỗi vụ mùa, ở nhiều vùng quê Việt Nam, hình ảnh những cánh đồng khói trắng mịt mù từ việc đốt rơm rạ đã trở thành thói quen lâu đời. Người nông dân thường chọn cách này để nhanh chóng dọn sạch ruộng, chuẩn bị cho vụ mùa tiếp theo. Tuy nhiên, dưới góc nhìn khoa học và thực tiễn sản xuất hiện đại, việc đốt đồng không chỉ gây hại cho môi trường mà còn làm suy kiệt đất đai, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng hạt lúa.
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng khi rơm rạ bị đốt cháy, một lượng lớn khí CO₂, CO, Nox… và bụi mịn (PM) được thải vào không khí. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bụi mịn là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh hô hấp, tim mạch và ung thư phổi. Tại Việt Nam, khảo sát của Viện Khoa học Nông nghiệp cho thấy hệ số phát thải CO₂ khi đốt rơm rạ dao động từ 1.102 g/kg đến 1.423 g/kg, trong khi CO trung bình đạt 105 g/kg. Bụi mịn và tổng bụi lơ lửng (TSP) lần lượt là 10,21 g/kg và 27,93 g/kg. Những con số này cho thấy chỉ cần vài hecta ruộng bị đốt, lượng khí thải đã đủ để làm chất lượng không khí suy giảm nghiêm trọng.
Nông dân đốt rơm rạ sau khi thu hoạch lúa
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, kiểm kê năm 2012 cho thấy hoạt động đốt rơm rạ phát thải 1.598,8 nghìn tấn CO, 164,9 nghìn tấn CH₄, 39,2 nghìn tấn NOx và 1,2 nghìn tấn N₂O. Đến năm 2020, nhờ giảm tỷ lệ đốt, lượng phát thải đã giảm nhưng vẫn còn ở mức cao: 1,123,6 nghìn tấn CO, 115,9 nghìn tấn CH₄, 27,5 nghìn tấn NOx. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy tác động khí thải từ thói quen đốt đồng là cực kỳ lớn. Ở Hà Nội, nghiên cứu năm 2015 ước tính tổng lượng rơm rạ khoảng 40 triệu tấn, trong đó 44% bị đốt. Kết quả phát thải gồm 419.889 tấn CO₂, 8.865 tấn CO, 3.466 tấn PM, 1.402 tấn NOx và nhiều khí độc khác. CO₂ chiếm tới 91,5% tổng phát thải, cho thấy đốt rơm rạ là nguồn phát thải khí nhà kính khổng lồ ngay trong nội địa.
Những số liệu này chứng minh rằng đốt đồng không chỉ gây ô nhiễm cục bộ mà còn góp phần vào biến đổi khí hậu toàn cầu. Đất sau khi bị đốt mất đi 30% chất hữu cơ, hệ vi sinh vật có lợi bị tiêu diệt, khiến đất chai cứng và giảm khả năng giữ nước. Nông dân buộc phải tăng lượng phân hóa học, làm chi phí sản xuất cao hơn và đất thoái hóa nhanh hơn.
Giải pháp khoa học hiện nay là cày vùi rơm rạ, sử dụng chế phẩm vi sinh phân giải cellulose, hoặc thu gom rơm rạ để sản xuất phân hữu cơ, nấm rơm và thức ăn chăn nuôi. Thực tiễn ở An Giang cho thấy mô hình cày vùi kết hợp chế phẩm vi sinh giúp giảm chi phí sản xuất trung bình 1,5 triệu đồng/ha, đồng thời nâng cao chất lượng hạt lúa xuất khẩu. Nhiều hộ nông dân áp dụng giải pháp này đã giảm được 20–30% lượng phân bón hóa học, năng suất lúa ổn định, đất đai màu mỡ hơn, môi trường trong lành hơn.
Đốt đồng là hại đất, hại người, hại môi trường. Rơm rạ là nguồn tài nguyên, không phải rác thải. Áp dụng công nghệ tiên tiến để biến rơm rạ thành phân hữu cơ, nguồn lợi kinh tế và giải pháp bảo vệ môi trường. Việc thay đổi thói quen đốt đồng không chỉ là yêu cầu cấp thiết về môi trường, mà còn là bước đi quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp xanh – sạch – bền vững. Mỗi người nông dân, mỗi cộng đồng cần nhận thức rõ rằng: rơm rạ chính là nguồn dinh dưỡng quý giá cho đất, là nguyên liệu cho nhiều ngành sản xuất khác, và là chìa khóa để nâng cao giá trị hạt lúa Việt Nam.
Hãy cùng nhau nói không với việc đốt đồng, để bảo vệ sức khỏe, bảo vệ đất đai và bảo vệ tương lai cho thế hệ mai sau. Đây không chỉ là trách nhiệm của người nông dân, mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội trong việc xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, thân thiện với môi trường và phát triển bền vững.
Thanh Thảo - TTKN